*از کجا شروع کنیم؟! شاید همان فوق لیسانس بد نباشد. چرا رها کردی؟ ورودی ۱۳۶۸ آن سال ها قبولی در کارشناسی ارشد، آن هم آن رشته و دانشگاه قیمت نداشت؟

- بله، سال ۶۸ دانشگاه شهید بهشتی فقط ۹ قبولی در کارشناسی ارشد داشت که همه بعدها تئوریسین های اقتصاد ایران وجهان شدند. دکتر احمد صلاح منشی یکی از این اعجوبه ها بود. جالب این که او هم مشهدی و بچه «رده» کوی طلاب بود.

 چهارم شهریور هر سال، آیین بزرگداشت سالروز درگذشت مهدی اخوان ثالث در کنار آرامگاه او و در جوار بزرگ شاعر این بوم و بر فردوسی عزیز برگزار می شود. در این همایش کوچک جمعی از دوستان آن شاعر که چهره شاخص آن استاد محمد قهرمان است به همراه دوستداران شعر اخوان گردهم می آیند تا در محفلی دوستانه یاد حماسه سرای معاصر ایران را گرامی بدارند. اما امسال به دلیل همزمانی با ماه مبارک رمضان خبری که روی تلکس ایسنا منتشر شد از برگزارنشدن این مراسم حکایت می کرد. با این حال عصر روز چهارم تعدادی از دوستان اخوان و دوستداران شعر او بر مزار ساده اش گرد آمدند تا در نوزدهمین سالگرد هم اخوان را تنها نگذاشته  باشند.

شاید نکته عجیب و شگفتی که هرساله شاهد تکرار آن هستیم این باشد که مراسم بزرگ داشت اخوان را هیچ سازمان و نهاد فرهنگی حمایت نمی کند. در واقع اگر همت دوستان اخوان و به ویژه شخص استاد قهرمان نباشد، معلوم نیست علاقه مندان به شعر زنده یاد اخوان می توانند به برگزاری برنامه هایی در روز چهارم شهریور سال های دیگر امیدوار باشند. شاید در اینجا یک پیشنهاد بتواند زمینه و بستری برای یک مراسم باشکوه در سال آینده فراهم سازد. چهارم شهریور ۸۹ که بیستمین سالروز خاموشی اخوان را شاهد خواهیم بود، فرصتی است تا با همت مدیران ارشاد، انجمن مفاخر، دوستان اخوان و دیگر نهادها به برگزاری یک همایش علمی و بزرگداشت باشکوه در شان این شاعر امیدوار باشیم.

ناصر عرفانیان از شاعران پیشکسوت خراسان که در برنامه بزرگداشت حضور یافته بود این گونه ماجرا را تعریف می کند: مراسم سالگرد درگذشت بزرگ شاعر ایران زمین یعنی اخوان ثالث در کنار آفریدگار حماسه های ملی و اسطوره  ای و جوانمردی و پهلوانی فردوسی عزیز برگزار شد. خبر این برنامه از طریق تلفن به دوستان اخوان رسید. در این مراسم جمعی از شاعران و دوستان اخوان که البته نسبت به سال های گذشته کمتر بودند، حضور یافتند. البته حضور جوانان نسبت به گذشته چشمگیرتر بود و با توجه به این که مسئولان آرامگاه فردوسی اعلام کرده بودند به دلیل ماه مبارک رمضان زمان برگزاری برنامه کوتاه باشد، برنامه ساعت ۱۶ شروع وساعتی بعد پایان یافت. در این برنامه رضا افضلی شعری را قرائت کرد. محمودرضا آرمین هم غزلی جدید را که برای اخوان سروده بود، خواند. حسن ارفع از میهمانان مراسم نیز «قاصدک» اخوان را برای حاضران بازخوانی کرد. یوسف بینا از شاعران جوان هم با اشاره به این که خانواده اخوان ثالث در این مراسم حضور نداشتند و این برنامه به صورت خودجوش برگزار شد گفت: در این برنامه آرمین، افضلی، بروسان، کلیدری، جهان شاهی و حامد علیزاده شعر خواندند.وی به نبود میکروفن، صندلی و دیگر امکانات اشاره کرد و گفت: استاد قهرمان از کلیه شرکت  کنندگان تشکر کرد.

امروزیادروز ایرانی ترین شاعر این بوم و بر است؛ روز ملی بزرگ داشت فردوسی حکیم و سراینده شاهنامه. امروز فقط یک بهانه است تا گرامی بداریم و ارج بگذاریم رنج سی ساله او را.

وقتي بر سردر سازمان ملل متحد بيتي از سعدي شيرازي نوشته مي شود، خود دليل كافي و محكمي است تا هم به عظمت فرهنگ، تاريخ و ادبيات ايران پي ببريم و هم شكوه نام سعدي را باور كنيم. نامي كه در كنار نام هاي بزرگ ديگري چون مولانا، حافظ، فردوسي، ابن سينا، خيام و ده ها شخصيت فرهنگي، علمي و ادبي، تمدني درخشان را در جغرافيايي از كره خاكي اثبات مي كند و در اين ميان نام سعدي، نامي پرآوازه و شكوهمند است. نامي كه اخلاق و خردورزي را به همراه دارد تا جايي كه او را به عنوان يكي از بزرگ ترين آموزگاران اخلاق مي دانند و شايد از همين رو بود كه كلام و سخن او به سرعت در سرزمين هاي ديگر نفوذ يافت و مردمان تشنه اخلاق از آثار او بهره مند شدند. مي گويند سعدي در مقايسه با ديگر شاعران فارسي از ٤٠٠ سال پيش و حتي يك قرن زودتر از حافظ در سرزمين هاي ديگر شناخته شده است.

يادي از شاعر سينماي ايران زنده ياد علي حاتمي
«حالا مثل اين است كه از اين سينما هم بايد بروم و يا به قول ديالوگ فيلم هايم طعمه دام و صيد صياد شوم و يا مي شوم و شايد اين پايان عشق است و يا آغاز راه...»

اين چند خطي بود كه تو نوشتي در آن روزهاي پاياني كه با عفريت بيماري در نزاع بودي. آن روزهايي كه دل به جهان پهلوان تختي بسته بودي تا مبادا در اين ميانه كه به سراغ همه بزرگان اين سرزمين رفته اي، نام تختي در كارنامه تو نباشد. «جهان پهلوان» را كليد زدي تا باورمان شود در اين شمار بسيار اسطوره هاي ملي همچون ستارخان و اميركبير تا اسطوره هاي عاشقي مثل «مادر» تا آن همه سوته دل و دلشده اي كه در هزاردستان انديشه و دلت جا خوش كرده بودند، تختي هم بايد باشد و مگر مي شود جهان پهلوان سينماي ايران پرونده كارنامه اش را بي نام «جهان پهلوان تختي» ببندد. علي جان! كاش چند فيلم ديگر مي ساختي و نمايش نمي دادي تا در اين وانفساي سينما و در اين فراموش كده بزك شده هنر هفتم حتي هر دو- سه سال يك بار، فيلمي از تو را مي ديديم. حاتمي! يادت بخير و ياد سينمايي كه داشتيم. باورت نمي شود، سينماي امروز ما همه اش شده است رنگ و رنگ و رنگ و عشق هايي كز پي رنگي بود كه خودت مي داني عشق نيست و عاقبت ننگي بود. سوته دل روزهاي عاشقي! كاش مي بودي و براي سال مولانا فيلم مي ساختي، براي رودكي، براي فردوسي. مگر نه اين كه مي گفتي: اگر مي خواهيم پيشرفت كنيم و اندازه هاي سينمايي مان را بزرگ تر كنيم بايد دست به كارهاي بزرگ تر بزنيم و بايد كمي خطر كنيم. ما در سينماي ايران قادر به انجام هر كاري هستيم، هيچ چيز كم نداريم.» تو نه تنها گفتي كه ساختي. سوگند به همه خوبي ها، به همه زيبايي ها كه امروز محتاج توايم. محتاج روايت تو از همه آنچه مال خودمان باشد. همان سينماي ملي كه سال هاست فقط برايش همايش برگزار مي كنيم، بخش ويژه در جشنواره مي گذاريم، اما دريغ از يك فيلم در قد و قواره سينماي ملي! امروز محتاج توايم تا فيلم هايي بسازي كه آدم هايش، قصه هايش، موسيقي اش، كوچه و خيابانش، همه ايراني باشد. كاش مي بودي تا هنوز «دلشده» سينما مي بوديم. كاش مي بودي تا در فيلم هايت كمانچه، ويولن، تار، تنبك و دف مي شنيديم. باز هم طاقچه و رف با آينه و قاب عكس پدربزرگ را مي ديديم. كنار حوض كوچك حياط فيلم هايت مي نشستيم و هم نشيني ماهي هاي قرمز را تماشا مي كرديم. اطلسي و شاه پسند و شمعداني را مي بوييديم و مي ديديم «ياس» چگونه بر ديوار حياط خانه هايمان تكيه مي زند. سرو و شمشاد را نظاره مي كرديم كه چه طور قد مي كشند. حاتمي! مي خواهيم «نجواي نمناك علف ها را بشنويم»، مي خواهيم «در انحناي سقف ايوان ها» گيج بخوريم. به سماعي چرخي بزنيم و قونيه دل مان را براي مولانا به سوغات بفرستيم. اي عزيز! وقتي بم فرو ريخت. ياد تو افتاديم، وقتي هزار سال فرهنگ ما در ارگ سترگ بم عزادار شد، فقط حاتمي بود كه مي توانست فرايادآورد آن همه عظمت را. همان حاتمي كه در فيلم هايش «گل كاشي زندگي ديگري داشت». به سبزي علف بود و به نيلي آسمان و به سرخي يك جرعه از صراحي محبت. آراسته بود هم خودش و هم فيلم هايش به هفت هنر چه در كمال الملك بود وچه در سلطان صاحب قران و دلشدگان و سوته دلان و هزاردستان. نمي دانم چرا به قول خودت «پير شدي از بس مردي» تو وقتي مي خواستي فيلم هايي مثل كمال الملك و سلطان صاحب قران را در يك بناي تاريخي بسازي، دكوپاژ فيلم ها را براساس آن مي نوشتي تا مبادا كه تركبردارد چيني نازك تنهايي آن شكوه معماري. ولي امروز مي رويم تا خراب كنيم بناهايمان را تا شايد آباد شود فيلم هايمان.تو چراغ سينماي ما بودي. و چرا در «دلشدگان» گفتي: «آيين چراغ خاموشي نيست.» اما امروز به شمع ها دل بسته ايم. اما چه مي شود كرد به قول خودت در «مادر»: «شمع را بايد بي چراغ روشن كرد.» آخ كه دلمان لك زده براي ديالوگ هايت وقتي در جانمان مي نشست و ما را مي نواخت. هم «شور» داشت و هم «دشتي»، هم «همايون» و هم «عراقي». امروز به سينما رفتن حوصله مي خواهد. سينماي تو كه هرگز، همين چند قندي هم كه داريم، مذاقمان را كفاف نمي دهد. مگر خودت نگفتي: «تلخي با قند شيرين نمي شه». اي عزيز! كاش فيلم سازان ما هم جرعه نوش غزل حافظ بودند، همنشين سكر مولانا و دلبرده كامروايي هاي سعدي، كاش فردوسي را زمزمه مي كردند و ايران را مي سرودند. كاش مي توانستند در برابر بدمن ها و سوپرمن ها و مرد عنكبوتي ها به جاي شارلاتان، دختري به نام تندر، شاخه گلي براي عروس، بله برون و شام عروسي ها كمي هم ما را به ضيافت خودمان مي بردند. چون «سفره از صفاي ميزبان رونق داره نه از مرصع پلو» اين را «زنده ياد چهره آزاد» در «مادر» گفت. عزيزتر از جان! امروز فيلم هايمان هيچ نشاني ندارد از آن چه تو نشان مان مي دادي.تو فيلم نساختي، فرش بافتي، قالي ايراني. از تار جان و پود عشق. بخوانيم دوباره ديالوگ كمال الملك را با آن استاد فرش باف كه گفت: «استاد تويي! هنر اين فرشه، شاهكار اين تابلوست. دريغ همه عمر يك نظر به زير پا نينداختم. هنر اين فرش گسترده است. شاهكار كار توست يارمحمد! نه كار من» و يا آن ديالوگي كه ناصرالدين شاه به مدير مدرسه هنر مي گويد كه «هنر مزرعه بلال نيست كه محصولش بهتر شود. از ستاره هاي آسمان هم يكي مي شود كوكب درخشان، الباقي، سوسو مي زنند.» تو فيلم نساختي، موسيقي نواختي در «دلشدگان»، خط نوشتي در «خواستگار»، و نقاشي كردي در «كمال الملك». از شعر، تئاتر، زبان و ادبيات و معماري و لباس در «سلطان صاحب قران» گفتي و «هزاردستان» و «حاجي واشنگتن».تو حلقه وصل ديروز و امروز ما بودي. ديروزمان را بشكوه نماياندي تا امروزمان شكوهمندتر شود. تو همان كمال الملك بودي كه وقتي صدراعظم گفت: تو مي خواهي جاي ما را بگيري، آن نقاش پير گفت: «من آرزو طلب نمي كنم، آرزو مي سازم.»بگذار مروري بكنيم. معماري، زبان فاخر فارسي، ابزار و آلات مشاغل، آداب و رسوم، لباس ها و به ياد آوريد حبيب ظروفچي در سوته دلان را و حاجي واشنگتن وقتي مي خواهد پذيراي رئيس جمهور آمريكا باشد و اسباب سفره ايراني با سفره قلمكار را مي چيند و مي گويد به جهت ثبت در تاريخ و استفاده تذكره نويسان محقق دانشور اين صورت اغذيه و اشربه چيده شده است: «عدس پلو، دمي باقالي، خورشت قيمه، كباب چنجه، كباب خيكي، خاگينه و قورمه، شربت آلات، سكنجبين، سركه شيره، دوغ با ترخان، ترشي همه جور، پياز با بادمجان، فلفل، گلپر، هفت بيجار ... مرباجات همه رقم، به، بهارنارنج و بيدمشك و ...»چه ضرب المثل هايي كه به يادمان نياوردي: انار ميوه بهشتي يه، آفتاب لب بوميم، آب نطلبيده مراده، روز به روز دريغ از ديروز، به هر چمن كه رسيدي، گلي بچين و برو، از يه هيزميم تنورمون علي حده است، گريه كن نداري وگرنه خودت مصيبتي، ديوار حاشا بلنده، خاك به امانت خيانت نمي كنه و ...

علي جان! اين ها را تو نه در ده ها سال پيش گفتي كه امروز بگوييم حرف هايي كهنه است و باب مذاق جوان امروز نيست، نه، همه اين ها را تو تا همين خزان آخري يعني آذر ٧٥ مي گفتي و اصلا تصور نمي كردي براي امروزي ها اين حرف ها معنا ندارد.

نمي دانم چرا تقدير تو همان تقدير «مادر» است كه يه جورايي شبيه هم اند.در ديالوگي از «مادر» شنيديم و مي خوانيم كه : موقع بدرقه اش، البته مونده به اون قطار، ميگه خوش آن كارواني كه شب راه طي كرد، اول صبح به منزل رسيدن عالمي داره، حال نماز صبح، اميد روز تازه، گفتم كه من با قطار شب عازمم، صداي پاي قطار مي آد، بانگ جرسي، آواي چاووشي، قافله پا به راهه...»

شامگاه پنج شنبه گذشته، تالار فردوسي فرهنگسراي جهاد دانشگاهي مشهد با نگاهي شوق انگيز انبوهي از دوستداران شعر به ويژه علاقه مندان به شاعر نام آشناي خراسان زنده ياد مهدي اخوان ثالث را ميزباني كرد. در اين برنامه كه علاوه بر فرزند اخوان، دوست و يار هميشگي او استاد محمد قهرمان و جمعي از استادان دانشگاه از جمله دكتر ياحقي، دكتر راشد محصل و دكتر فتوحي حضور داشتند، دكتر كاخي، استاد دانشگاه و از دوستان زنده ياد اخوان به ايراد سخن پرداخت. دكتر كاخي با انتقاد از كساني كه او را صرفا شاعر «شكست» مي نامند گفت: او شاعر نوميدي نيست. شايد بتوان نوعي عشق خشماگين در اشعار او پيدا كرد اما در بسياري از اشعار او اميد به زندگي موج مي زند. به هر حال طبيعي است شاعري كه كودتاي ٢٨ مرداد را ديده بود و دوراني را در زندان گذراند، نمي توانست نسبت به آن شرايط و وقايع بي تفاوت باشد اما اين ها دليلي نمي شود تا او را به طور مطلق شاعر شكست بناميم. وي در بخش ديگري از اين برنامه به پرسش هاي حاضران پاسخ گفت. او در جواب اين پرسش كه چرا اخوان شاعر مهجوري بوده و هست گفت: شما مي دانيد كه در حال حاضر سالي يك بار آثار اخوان تجديد چاپ و بر خوانندگان آن افزوده مي شود. اما يك نكته را هم نبايد فراموش كرد و آن اين كه نزديك شدن به شعر «اميد» زياد هم ساده نيست. شما وقتي «آخر شاهنامه»ي او را مي خوانيد گويي در برابر فردوسي ايستاده ايد. در ادامه اين برنامه و در حركتي ابتكاري يك هنرمند خوشنويس در حالي شعر «قاصدك» اخوان را به زيبايي نگاشت كه «قاصدك» با صداي اين شاعر پخش مي شد، همچنين نمايش تعدادي از عكس هاي اخوان كه هر كدام يادآور خاطرات تاريخي و ادبي اين سرزمين است همراه با صداي شاعر كه «زمستان» را مي خواند با استقبال حاضران روبه رو شد. ادامه برنامه با اجراي موسيقي توسط استاد سمندريان، نوازنده چيره دست خراساني كه از نام و آوازه اي جهاني نيز برخوردار است و شعرخواني استاد قهرمان در بزرگداشت اخوان و استاد سمندريان، همراه بود.

در پايان اين مراسم طوماري توسط حاضران امضا شد كه در آن از مسئولان خواسته شده است يادماني براي زنده ياد اخوان در كنار آرامگاه وي ساخته شود

چهارم شهريور فرصت ديگري را فراهم كرد تا دوستان و نزديكان زنده ياد مهدي اخوان ثالث بر مزارش گردهم آيند و ياد و نام اين شاعر صاحب نام معاصر را گرامي بدارند.عصر دوشنبه دوستداران شعر و ادبيات در سالگرد خاموشي اخوان با حضور در شهر توس ضمن اداي احترام به بزرگمرد عرصه سخن حكيم فردوسي، شاخه گل هايي را به رسم ادب بر مزار «اميد» نثار كردند. در اين مراسم كه با حضور خانواده شاعر، استاد قهرمان و تعدادي از دوستان اخوان و نيز جمعي از شاعران خراسان برگزار شد، اشعاري از اخوان با صداي خودش پخش شد و در ادامه تعدادي از شاعران سروده هاي خود را قرائت كردند. اين مراسم با سخنراني محمد كاظم كاظمي، شاعر مهاجر افغانستان همراه بود كه به بررسي شعر «زمستان» اخوان پرداخت. كاظمي «زمستان» را گنجينه اي از بدايع و هنرمندي هاي شاعر برشمرد كه در كنار محتواي آن باعث جاودانگي اين اثر شده است. به گفته وي اگر اين ظرايف و دقايق هنري در شعر «زمستان» نبود، اين شعر به يك بيانيه سياسي تبديل مي شد. كاظمي، اخوان را متعهدترين شاعر به قالب نيمايي خواند و افزود:

«زمستان» مصداق روشن يك شعر در قالب نيمايي تمام عيار است. چون به آنچه نيما پيشنهاد كرده بود وفادار ماند و وزن و قافيه آرايي را در كنار زبان نو حفظ كرده است.همچنين به كارگيري تناسب هاي لفظي بين كلمات مثل ديدار ياران، پير پيرهن چركين و گرگي نيست، مرگي نيست از ديگر هنرمندي هاي اخوان در اين شعر است. كاظمي تلفيق دو خاصيت باستان گرايي و زبان امروز را نشانه ديگري از بدايع شاعر «زمستان» دانست و اظهار داشت: اخوان ضمن پاي بندي به مكتب خراسان و زبان فاخر فارسي، به خوبي از زبان امروز و محاوره اي در شعرش بهره مي گيرد به طور مثال در كنار «من امشب آمدستم» از تعبير «دمت گرم» استفاده مي كند كه هم نشيني اين دو يك هنرمندي و دقتي مي خواهد كه شايد فقط از اخوان برمي آمد.وي تركيب سازي را يكي از توانايي هاي شاعرانه اخوان برشمرد كه كمتر شاعري توانسته است از آن بهره مند شود. تركيب هاي زيبايي مثل لولي وش و مرگ اندود و يا چون موج لرزيدن نشان مي دهد كه اين شاعر به قدرت تركيب سازي زبان فارسي به خوبي واقف بوده است. پايان بخش اين مراسم قرائت شعري در رثاي «اميد» توسط دوست نزديك او و شاعر خوب خراسان استاد محمد قهرمان بود.