گرچه با حلول ماه مبارک رمضان بيش از همه بحث روزه داري به عنوان شاخص ترين مصداق عبادي اين ماه مطرح مي شود، اما وقتي به آموزه هاي ديني نگاه مي کنيم، مي بينيم روزه داري زمينه و بستري است براي عروج و راهي براي تزکيه نفس.

از رمضان نه تنها به عنوان ماه صيام که به عنوان ماه خدا، ماه ميهماني خدا و ماه قرآن هم ياد مي شود. در خطبه پيامبراکرم(ص) در آخرين روز ماه شعبان نکات اخلاقي ظريفي ديده مي شود که نشان مي دهد، ماه رمضان از آن جهت فرصت خودسازي است که بايد پايه هاي اخلاق را محکم کند.

تعابيري چون «در اين ماه اخلاق خود را خوب کنيد، به يتيمان محبت بورزيد، صدقه بدهيد، دعا کنيد، با قرآن انس داشته باشيد، به بزرگان احترام بگذاريد و به کوچک ترها محبت کنيد» از توصيه هاي اخلاقي پيامبر(ص) براي ماه مبارک رمضان است.

از اين رو ميهماني خدا و بر سر خوان الهي نشستن معطوف به خودسازي و تحکيم پايه هاي اخلاقي است. پيامبري که هدف بعثت خود را اتمام مکارم اخلاق مي داند، در ماه رمضان که ماه خدا و قرآن است، بستر را براي اين منظور فراهم تر مي بيند و تاکيدات ايشان در خطبه آخر شعبان گوياي اين حقيقت روشن است که از لوازم يک روزه داري خالص رعايت موازين اخلاقي و توجه به هم نوعان و دستگيري از آن هاست و نيز توصيه هايي که امام رضا(ع) به اباصلت مي کند که وقتي ماه شعبان رفت و رمضان آمد بسيار دعا و استغفار کن. مگذار در گردن تو امانت و حق کسي را مگر آن که ادا کني و مگذار در دل خود کينه کسي مگر آن که آن را بيرون کني و بسيار قرآن تلاوت کن.

شايد از همين روست که مولانا که در ميان شاعران بيشترين توجه را به روزه  و رمضان دارد، در شعري نسبتا طولاني با مطلع «مي بسازد جان و دل را بس عجايب کان صيام» به نکات ريز اخلاقي اشاره مي کند که يک روزه دار بايد به آن آراسته باشد.

مولانا ماه رمضان را براي آن ها که «سوداي معراج» دارند، فرصتي مناسب مي داند و مي گويد:

چونک هست اين صوم نقصان حيات هر ستور

خاص شد بهر کمال معني انسان صيام

يعني از آن جا که حيوانات به دليل نقصان حيات محروم از «صوم» مي باشند، روزه داري هديه ويژه خداوند به بشر بود تا راه کمال معنا را بيابد و چه زيبا در بيتي ديگر مي گويد:

چون حيات عاشقان از مطبخ تن تيره بود

پس مهيا کرد بهر مطبخ ايشان، صيام

در واقع ماه رمضان پختگي معنوي انسان را به دنبال دارد و چون آدمي نتوانسته است از راه «مطبخ تن» مسير عاشقي را بپيمايد، ناگزير مطبخ معنوي ايشان ماه «صيام» است تا در يک مهماني الهي «مي بسازد جان و دل را».